آیین‌ها و اعتقادات و آداب و رسوم ساخته‌ی کلیسا در دوران قرون وسطی به تدریج اروپا را با فقر و فساد در نظام اداری دست به گریبان کرد. واکنش رهبران روشنفکر کلیسا در این رابطه چه بود؟
1 برای رسیدن به راه‌ حل مناسب، به مطالعه و تحقیق دست زدند.
2 به مخالفت با نظریات دانشمندان پرداختند و خردورزی را در دستور کار خود قرار دادند.
3 با شور و شوق فراوان برای تحول در جامعه‌ی خود از ثمرات تمدن اسلامی بهره‌ برداری نمودند.
4 به نقادی رهبری کلیسا پرداختند و حقوق و قانون را مورد توجه قرار دادند.