قدرت سیاسی جوامع اسلامی تا قبل از استعمار چگونه بود، در دوران استعمار چگونه شد؟
1 در مناسبات قومی و قبیله‌ای ریشه داشت- فرهنگ و هویت اسلامی را نادیده گرفت.
2 ریشه در مناسبات قومی و قبیله‌ای داشت- از طریق سازش با دولت‌های غربی با قدرت استعمارگران پیوند خورد.
3 در فرهنگ اسلامی ریشه داشت- موجب فراموشی فرهنگ و هویت اسلامی شد.
4 در چارچوب مناسبات قبیله‌ای و عشیره‌ای سازمان می‌یافت- گروه‌های مهاجم بیگانه را درون خود هضم و جذب کرد.